Spoorballast storten, Utrecht CS, foto: Gerrit Serné/ProRail

ProRail en spoorsector reageren op onrust gezondheidsrisico ballaststof

In de spoorsector is veel discussie en onrust ontstaan naar aanleiding van de Zembla-reportage over de gezondheidsrisico’s van kwartsstof in spoorballast. Spoorbeheerder ProRail wilde in de uitzending geen vragen beantwoorden voor de camera en kwam tot grote ergernis van de spoorsector na afloop met de reactie dat baanwerkers hun stofmasker moeten dragen. ProRail heeft de antwoorden die de uitzending van het BNN/Vara-programma nuance hadden kunnen geven, voor de uitzending wel schriftelijk openbaar gemaakt.

In Zembla waren beelden te zien van een kettinghor die gehuld in grote stofwolken spoorballast zeeft en aanvult. Ook werden er twee vertrouwelijke onderzoeksrapporten aangehaald waarin de gezondheidsrisico’s van ballaststof worden genoemd. Zembla wilde onder meer weten of ProRail iets doet met de uitkomsten van deze rapporten en waarom ze niet openbaar zijn gemaakt. Maar ook wat ProRail doet om blootstelling te voorkomen en vooral waarom de spoorbeheerder de bron: kwartshoudende ballaststenen, niet aanpakt. Volgens woordvoerder Andy Wiemer heeft ProRail voor de uitzending uitgebreid contact gehad met de redactie van Zembla en alle vragen schriftelijk beantwoord, maar is uiteindelijk besloten om niet voor de camera te reageren. Tot grote verontwaardiging van Wiemer is er vervolgens in de uitzending niets met de antwoorden van ProRail gedaan.

Verwaarloosbaar

Volgens een van de in het programma aangehaalde rapporten, dat van Buro Blauw uit 2010, is het gezondheidsrisico verwaarloosbaar met de juiste voorzorgsmaatregelen. Maar net als in een vergelijkbaar onderzoek door ingenieursbureau 4Infra acht jaar later, staat er ook in dat ProRail de bron van het kwartsstof zou moeten wegnemen. Volgens 4Infra is er geen beleid dat zich richt op het volledig wegnemen van de gevaarbron. “De spoorbranche voldoet hiermee niet aan de Arbeidsomstandighedenwet en het Arbeidsomstandighedenbesluit.”

ProRail zegt de conclusie uit het rapport van 4Infra niet te delen. “Een verbod op het gebruik van kwarts in (bouw)materialen is er namelijk niet.” Wel onderschrijft ProRail de zorgplicht die zij en de aannemers hebben om medewerkers te beschermen tegen blootstelling aan gevaarlijke stoffen zoals kwarts. Ook in de eigen arbeidshygiënische strategie van ProRail staat te lezen dat er eerst bronmaatregelen moeten worden genomen. De vraag is alleen in hoeverre dat mogelijk is.

Zweedse ballastzuiger Railvac

Vervolgonderzoek

De rapporten van Buro Blauw en 4Infra waren voor ProRail wel aanleiding om vervolgonderzoek uit te laten voeren door TNO naar bronmaatregelen. Het eerste deel van dit onderzoek is eind 2020 afgerond. Volgens TNO is er een duidelijk verschil te zien in de hoeveelheid fijnstof die meekomt met de geleverde ballast uit de verschillende groeves. Dit zou enerzijds te maken hebben met de gebruikte wasinstallatie in de groeves waarmee de ballast wordt ontdaan van stof. Maar volgens TNO is het ook mogelijk om het risico op blootstelling verder te reduceren door gebruik te maken van groeves met een lager percentage kwarts in het gesteente.

Momenteel loopt het tweede deel van het TNO-onderzoek naar transport, handelingen en verwerking van ballast. Uitkomsten van dit onderzoek worden verwacht direct na de zomer van 2021. ProRail zegt op basis van deze uitkomsten mogelijk verdere eisen aan de groeves, de logistiek en de verwerking van spoorballast te kunnen stellen.

Daarmee lijkt er wel beweging te komen in de bronaanpak, maar zekerheid is nog niet en er is bijna vijftien jaar verstreken sinds het verschijnen van het rapport van de Inspectie SWZ dat aanleiding was voor de twee eerder genoemde onderzoeken van Buro Blauw en 4Infra. Volgens Ben Ale, emeritus professor Risk Management aan de TU Delft, die in Zembla meermaals aan het woord komt, is stapelen van onderzoek op onderzoek een manier om besluiten uit te stellen.

Geschrokken

Bij vakbond FNV zijn ze “erg geschrokken van de Zembla-uitzending”, vertelt bestuurder Michiel Boer. “Maar de getoonde beelden roepen bij ons vooral heel veel vragen op. Is er iets te doen aan het voorkomen van het gebruik van kwartshoudende ballast? Kwartsstof zit immers overal in. En wordt er door werkgevers genoeg gedaan om de mensen die in het spoor werken te beschermen? Zijn er voldoende beschermingsmiddelen beschikbaar en zijn ze wel geschikt voor het soort werk?” De vele vragen zijn voor FNV Spoor aanleiding om zelf een onderzoek te starten naar de werkomstandigheden met spoorballast. “Hoe we dat gaan aanpakken, daar zijn we nu met de werkgroep spoorveiligheid naar aan het kijken. We hebben in ieder geval de volledige rapporten opgevraagd bij ProRail.”

spoorballast, recyclen

Opvallend is dat ProRail en aannemers in de reportage van Zembla naar elkaar lijken te wijzen als het gaat om de verantwoordelijkheid voor het gebruik van het soort ballast en beschermingsmaatregelen. “Het is de aannemer vrij om te kiezen welke soort ballast hij gebruikt en waar hij deze betrekt, zolang deze maar voldoet aan de technische kwaliteitseisen”, zegt ProRail. En ook voor het gebruik van stofmaskers en het nathouden van de ballast verwijst de spoorbeheerder naar de opdrachtnemer waar het werk bij is aanbesteedt. Volgens de aannemers zorgt de prijs- en tijdsdruk vanuit ProRail er juist voor dat er weinig aandacht is voor bestrijding van het stof.

Gezamenlijke verantwoordelijkheid

Onzin, vindt Boer. “ProRail en de aannemers hebben hier een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Naast de aanpak bij de bron (nieuwe ballast red.) hebben we nog tot in lengte van dagen te maken met onderhoud aan de stenen die al in het spoor liggen. Er zal dus zeker serieus naar moeten worden gekeken hoe we hier mee om gaan.”

Aannemer Strukton Rail is het daar grotendeels mee eens. “Ik denk niet dat we naar elkaar moeten wijzen, maar er samen alles aan moeten doen om dit probleem op te lossen”, zegt woordvoerder Irene van Dam. “We doen als spoorbranche al heel veel aan het voorkomen van stof. Bij Strukton hebben we dichte overdrukcabines met P3-stoffilter op alle machines, de branchebrede ontwikkeling van de stofarme ballastwagons en het gebruik van sproei-installaties op alle machines bijvoorbeeld.”

“Ik heb de uitzending van Zembla gezien, maar het viel me wel op dat het deels om oude beelden ging. Al onze medewerkers die met machines werken hebben integrale helmen met verslucht-circulatie en stoffilters en we vragen al onze mensen in situaties met stof om FFP3 stofmaskers te gebruiken, maar het zal zeker voorkomen dat iemand deze om wat voor reden dan ook niet gebruikt. We kunnen hier nooit genoeg aandacht voor vragen en blijven daarmee doorgaan. Daar blijven we serieus naar kijken.”

Volgens Strukton Rail is het voorschrijven van kwartsarme ballast door ProRail bij de aanbesteding van projecten ook een manier, maar zoals bekend lopen er nog onderzoeken van TNO naar het bestaan hiervan. “We worden hierin door ProRail betrokken en ook wij wachten af wat er uit komt. De suggestie dat spooraannemers, waaronder Strukton, een belang hebben in de steengroeve in Noorwegen waar spoorballast vandaan komt, kan Van Dam niet bevestigen. “Ik heb er intern niets over kunnen vinden.” De overige grote spooraannemers zoals VolkerRail zijn ook om een reactie gevraagd, maar hebben deze tot op heden nog niet gegeven.

Sproeien en afzuigen

Is er dan helemaal niets gedaan aan het voorkomen van kwartsstof? In de reportage van Zembla komen regelmatig de ballastwagons van voestalpine Railpro voorbij, maar nergens wordt de variant genoemd waarmee stofarm kan worden gelost. Deze zogenaamde SALT (StofArmLosTrein) -wagons zijn op afstand te lossen en bovendien voorzien van een sproei-installatie om stof te weren. Railpro is als leverancier van zowel spoorballast als de SALT-wagons gevraagd om een reactie, maar verwijst hiervoor naar ProRail.

Stof-Arm-Los-Trein (SALT) Voestalpine RailPro

Maar er is meer mogelijk, vooral bij het werken in tunnels zijn er oplossingen waar ProRail tot dusver geen gebruik van heeft gemaakt, aldus spoorconsultant Ad Pontier. “Bij de vernieuwing van de complete bovenbouw van de metrotunnel van Amsterdam Centraal naar Amsterdam Amstel schakelde de gemeente Amsterdam op mijn advies de gerenommeerde Duitse onderneming CFT (CompactFilterTechnik) uit Gladbeck in, die in die metrotunnel ventilatoren en afvangfilters heeft geplaatst, zodat tijdens het weghalen en storten van ballast de spoorwerkers niet of nauwelijks in contact konden komen met kwartsstof.” Hierbij werd de concentratie kwartsstof continue gemeten.

Natspuiten is voldoende

“De gemeente Amsterdam redeneerde: beter nu een paar miljoen extra uitgeven en daardoor aantonen dat je een goede en zorgvuldige opdrachtgever bent, dan dat na 20 tot 30 jaar allerhande gezondheidsschadeclaims van ziek geworden spoorwerkers op jou als opdrachtgever afkomen. Voor vernieuwingsoperaties in de Willemsspoortunnel en de Hemspoortunnel ben ik gewapend met deze kennis naar ProRail gegaan, maar die vonden toen, desgevraagd, natspuiten van ballast meer dan voldoende.”

Volgens Pontier zit de oplossing voor problemen met kwartsstof vooral in de verwerking van ballast en niet in de ballast zelf. “Voor zover bekend is er geen steensoort die geschikt is als spoorballast die kwartsvrij is. Heel vroeger werd er in Nederland gewonnen riviergrind voor gebruikt, maar dat is door eeuwenlange slijtage veel te glad om goed te kunnen werken in het spoor.”

Makkelijk vanaf maken

Machinist van werktreinen Ger van Gompel vind dat ProRail zich er wel erg makkelijk vanaf maakt door te stellen dat het dienstdoende personeel gewezen is op het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. “Zeker als in hogere regionen van een bedrijf bekend is dat we met giftige troep werken, moeten ze dat niet afdoen met een simpele aanwijzing. Het moet ook praktisch uitvoerbaar zijn. Alsof daarmee het probleem getackeld zou zijn.”

“Een bericht doen uitgaan “het personeel nogmaals het belang van gebruik PBM op het hart te drukken” is er in mijn ogen eentje van ‘kop in het zand steken’. Onder deze noemer lijkt het alsof het personeel zelf de volledige verantwoordelijkheid draagt, ook als het dus misgaat. De wetenschap dat er een ruime voorraad is van steenslag met een kankerverwekkende stof en dat dit ook al jaren bekend is, maakt mij mismoedig en bevestigt de rol van de top-posities in een bedrijf en haar empathie, of het gebrek daaraan, richting het personeel.”

Actie vanuit ProRail?

De uitzending van Zembla heeft in ieder geval het onderwerp duidelijk op de agenda gezet. De Inspectie SWZ zegde in het programma toe onderzoek te gaan doen naar de blootstelling van spoorwerkers aan respirabel kwartsstof, ook vakbond FNV bereidt een onderzoek voor en de aannemers en ProRail zijn weer op scherp gezet voor het gebruik van beschermingsmiddelen. Het wachten is nu op het rapport van TNO.

Lees ook:

Auteur: Paul van den Bogaard

Paul van den Bogaard is redacteur van SpoorPro.

3 reacties op “ProRail en spoorsector reageren op onrust gezondheidsrisico ballaststof”

Jan-Willem van der Linden|21.04.21|13:20

Volgens mij is er al jaren bekend dat kwartsstof moeilijk word afgebroken door het lichaam. Naar mijn weten is alle fijnstof schadelijk.
Wat vooral stoort, is het gebruik van bladblazers met het verwijderen van kleine deeltjes ballast uit de ziel van de spoorstaaf.
Uit mijn ervaring, is er tot nu toe nog maar 1 aannemer die hier ALTIJD op wijst, al jaren, dat dit risico aanwezig is, en bij deze aannemer kan jij ook altijd een geschikte stofmasker geheel kosteloos vragen en krijgen.

H Spijksma|21.04.21|18:48

“In Zembla waren beelden te zien van een kettinghor die gehuld in grote stofwolken spoorballast zeeft en aanvult”

Nou, bezwaar van de geintervieuwde Johan de Ruiter (oud Is8) was dat er helemaal niet over een kettinghor gesproken werd. Zover ik weet is die niet in beeld geweest. Wel ballastbedverdichter en stopmachine.Overigens: een kettinghor is in staat om het ballastbed te zeven. Aanvulling gebeurt door separate ballasttreinen.

Met vriendelijke groet.

Heinz Spijksma, oud CVW

Henk Derksen|27.05.21|10:53

Bij alle werkzaamheden aan de bovenbouw komt kwartsstof vrij in de zomer extra veel.
Ik heb nooit gezien dat het personeel van het GMG en baanwerkers gewezen werden op de risico,s van dit stof, wel is het regelmatig ter sprake geweest in het VGW overleg, ook zijn er wel wat technische oplossingen bedacht voor sommige machines (ballastploeg) maar die schoten te kort.
De oplossing ligt altijd bij bronbestrijding, mondmaskers zijn gevolgbestrijding en dus niet wenselijk

Reageer ook

Nog maximaal tekens

Log in via een van de volgende social media partners om je reactie achter te laten.